Straatgedicht | Terug naar Oranjewoud

Soort gedicht: Steengedicht
Dichter: Baukje Wytsma
Plaats: Oranjewoud

Toen
Op een stralende voorjaarsdag vorig jaar spraken een collega en ik af voor een korte wandeling. We werkten al enkele maanden thuis en hadden sterk de behoefte om elkaar weer eens in levende lijve te zien. Op zo’n schermpje bestaan collega’s immers enkel uit een hoofd en schouders (en een hand als je geluk hebt).

Op Landgoed Oranjewoud bij Heerenveen maakten we omstreeks lunchtijd een rondje, genoten van de zonnestralen en de bloeiende planten om ons heen. En passant pikten we nog enkele gedichten mee uit het Poëzijpaad Oranjewâld dat de wandelaar gedurende 10 kilometer vergast op allerhande gedichten, voornamelijk in het Fries. Helemaal vol energie door de zon, de bloeiende natuur en de gesprekken in levende lijve stapten we in onze auto’s en keerden terug naar onze laptops.

Nu
We zijn acht maanden verder. In de Poëzieweek 2021 is het grijs, regenachtig en koud. We werken nog steeds thuis. De positiviteit van dat zonnige voorjaar is steeds lastiger op te roepen. Hoe lang gaat deze situatie nog duren, wanneer breekt nou eindelijk dat voorjaar eens aan? Op social media en blogs zie ik veel gedichten voorbijkomen. De variatie kan niet groter zijn. Welk gedicht zou ik de wereld in willen sturen?

Ik denk terug aan die wandeling. Het lijkt zo lang geleden. Ik klik de foto van het gedicht van Baukje Wytsma open, dat we toen in de Overtuin tegenkwamen. In de felle zon lichten de witte letters op. De schaduw van mijn hand met telefoon vangt een deel van de strofen van het sonnet in een slordige rechthoek.

De Friese woorden brengen mij terug naar dat moment, wekken een gevoel op van een lang vervlogen tijd. Het helpt. Poëzie helpt. Dit is het gedicht dat ik de wereld in stuur.

Wat doet het gedicht met jou?

De dichter en de plek
Baukje Wytsma (1946) schrijft veel, voornamelijk in het Fries. Zo heeft ze negen dichtbundels, vele kinderboeken, toneel, liedteksten, musicals en cabaret op haar naam staan. Op de site frieseliteratuur.nl wordt zij de Friese Rutger Kopland genoemd.
Over delen van het Poëzijpaad Oranjewâld liep ik al eerder met de prachtige Trage Tocht Oranjewoud.

Benieuwd naar de andere straatgedichten die ik afgelopen jaren tegenkwam? Hier vind je een overzicht.

Noardlike Fryske Wâlden etappe 5: Westergeest – Buitenpost

Route: Noardlike Fryske Wâlden (Streekpad 20)
Afstand: 11 km
Start: Centrum, Westergeest
Eind: Station Buitenpost

Tussen de brandnetels vinden we de markering

Op een mooie nazomerdag beginnen we om een uur of 2 aan deze etappe. De ochtend zat vol met andere bezigheden en de zondagmiddag ligt nog voor ons. We starten in het kleine dorpje Westergeest, waar aan het centrale picknickbankje bij de kerk een aantal mensen zit met dezelfde T-shirts aan. De tekst op de achterkant van het shirt kunnen we niet lezen. Ook hangen er vlaggen. Op tafel staan thermoskannen en bekertjes. Het lijkt het ontvangstcomité voor een fiets- of wandeltocht. Het blijkt het eerste te zijn. Als we aan het einde van de middag terugkeren in Westergeest om de auto op te halen, is de hoeveelheid geparkeerde fietsen aanzienlijk gestegen. Het terras van het plaatselijke café zit vol.

Maar zover is het nog lang niet. We groeten het comité, lopen over een klein paadje langs de eeuwenoude kerk en slaan dan af naar de hoofdstraat. We wandelen het dorp uit langs oude huizen die, net als vorige keer, stuk voor stuk informatieborden in de tuin hebben staan met de geschiedenis van het pand en informatie over vroegere en huidige bewoners. Aan de rand van het dorp ontkomen we ook niet aan de historie van dit plaatsje. Een groot bord vermeldt de hoogtepunten van Westergeest. Diverse gebouwen uit het dorp komen hier weer terug. Westergeest heeft een actieve historische vereniging!

De voormalige lagere school van Westergeest

Al snel lopen we langs de Nije Swemmer. Het is het verlengde van de Petsleat, de vaart waar we de vorige etappe zo veel bootjes zagen. De hoeveelheid bootjes valt nu, ondanks het mooie weer, wel mee. Het aantal vissers daarentegen is veel talrijker. Ik snap het volkomen. Met een stoeltje in de schaduw langs de waterkant. Beetje kletsen. Heerlijk. En doe mij dan maar een boek i.p.v. een hengel.

De Nije Swemmer

Na een paar kilometer laten we de vaart achter ons en nemen een fietspad richting Oudwoude. Om ons heen ligt grasland. In en om de sloten staat het riet, de brandnetels en hier en daar een bloeiende paarse bloem meters dik. De blaadjes van de eenzame bomen in het landschap beginnen al een beetje bruin te kleuren. We steken de N358 over, bewonderen de landinrichting Kollumerland. Met jaartallen wordt aangegeven wat wanneer gedaan is. Hier en daar wijst een pijl in de verte. Zo geeft de tekst betekenis aan het landschap.

Via de buitenwijken lopen we Kollum in. De vaart die door het dorp loopt, lijkt recentelijk te zijn opgeknapt. En ook het fietspad erlangs ziet er nieuw uit. Zeker het stuk waar het fietspad veranderd is in een ware atletiekbaan. Een eerbetoon aan Foekje Dillema, zien we aan het einde. De atlete, waar zoveel over te doen is geweest, is op 81 jarige leeftijd in Kollum overleden in het verzorgingstehuis dat naast het fietspad ligt. Later wijst een medewandelaar mij op een artikel van Omrop Fryslân. Heel toevallig gaat dit over een hardloopwedstrijd van 100 meter die op 22 oktober aanstaande wordt gehouden ter ere van de atlete. De Foekje Dillema-bokaal gaat over dit fietspad, dat er al klaar voor ligt.

Straatkunst maar ook één dag een atletiekbaan

De gracht in het centrum lijkt niet minder nieuw. In het namiddagzonnetje liggen het water en de oude huizen erlangs er mooi bij. Dit was niet hoe ik Kollum had voorgesteld. Bij een terrasje besluiten we onszelf te trakteren op koffie met lekkers. Redelijk uniek voor het Noardlike Fryske Wâlden Streekpad. Onze ervaring is dat op dit Streekpad de (geopende) horecagelegenheden dun gezaaid zijn.

Kollum

Na de koffie lopen we met een paar slingers het plaatsje weer uit. Op een uitgestrekt dierenveldje zien we naast herten ook opeens een walibi verschijnen. Kollum blijft verrassen. Over een fietspad met verlichting in het asfalt (we vragen ons af hoeveel licht nu zoiets geeft, maar een hoed over de lamp levert geen resultaat op) slingeren we naar Buitenpost. Bij de P&R bij het station eindigt deze etappe.

Benieuwd naar de andere etappes van het streekpad Noardlike Fryske Wâlden? Hier vind je de verhalen over de etappes tot nu toe.

Avontuurlijk kanoën op de Linde

Route: De Linde van N353 naar de stuw en v.v.
Afstand: 10 km
Start: Kanosteiger bij brug N353 tussen Oldeberkoop en Noordwolde
Eind: Kanosteiger bij brug N353 tussen Oldeberkoop en Noordwolde

In de rode cirkel de route die wij gevaren hebben

We banen ons een weg door het lange gras, de brandnetels en de bloeiende berenklauw om bij het water te komen. Door een hekje stappen we op een overwoekerd trapje, dat leidt naar een kanosteiger en jawel het water. Althans, daar gaan we van uit. Dit stuk is helemaal dichtgegroeid met riet, pijlkruid en andere waterplanten.

Ons overwoekerde opstappunt met aan het einde van de afrastering een hekje naar de steiger

We bevinden ons bij een brug in de N353 tussen Oldeberkoop en Noordwolde. Volgens het boek Kanoparadijs Nederland van Frank van Zwol en Jolanda Linschooten is hier het startpunt van een prachtige tocht over het stille gedeelte van de Linde, een riviertje in Friesland. Vanaf dit punt is het water te bevaren en zul je weinig andere watersporters tegenkomen, staat er. Een eind verderop wordt de Linde breder en moet je als kanovaarder “het water delen met jachtjes en ander motorgeweld”.

Deze beschrijving sprak ons zeer aan en op een van de heetste dagen van het jaar rijden we al vroeg naar het opstappunt. Door de groene jungle die we daar aantreffen begin ik wel een beetje te twijfelen, maar mijn medekanoër ziet geen enkel probleem. We blazen de kano’s op en krijgen ze in het water. Met een hoop duw- en trekwerk weten we weg te komen van de steiger. De eerste paar honderd meter varen we midden tussen het overvloedig aanwezig pijlkruid. De witte bloemetjes en de pijlvormige bladen maken van het smalle water echt een plaatje.

Bij de steiger, nu nog zien weg te komen

Na een bruggetje is er aanzienlijk minder begroeiing in het water, hoewel de lange slierten van waterplanten tijdens de hele route aanwezig blijven. Regelmatig blijven onze peddels haken achter een bruingroene sliert en maken we creatieve schud- en draaibewegingen om het groen kwijt te raken. Op het wateroppervlak lijken er geregeld bijeenkomsten van schrijvertjes plaats te vinden, die uit elkaar stuiven als wij naderen. Grote libellen en kleine ranke felblauwe juffers scheren over het water. Het valt ons op dat we nauwelijks watervogels zien.

De Linde wordt breder en aan weerszijden wisselen maisvelden, hoge rietkragen en grasland elkaar af. Af en toe werpt een overhangende boom schaduw over het water. Een roestige windmolen vangt het beetje wind dat er is en draait kalm zijn rondjes. Als we even stilhouden horen we alleen stilte, af een toe doorbroken door het gezoem van insecten, het geruis van de molen en het geluid van een peddel die het water raakt. Wat is het hier mooi en rustgevend. In de verste verte is er geen bebouwing of een weggetje te bekennen.

De windmolen draait traag door het beetje wind dat er is

Volgens de kaart is er na 5 kilometer een stuw, waar we met behulp van een kanosteiger onze kano’s kunnen overdragen. Onze bedoeling was om daarna nog een paar kilometer door te varen, ergens pauze te nemen en dan hetzelfde stuk weer terug te gaan. Helaas moeten we onze plannen bijstellen. We bereiken de stuw waar in geschreven tekst duidelijk gemaakt wordt dat daar geen doorvaart mogelijk is. Een steiger zien we echter niet.

Totdat mijn medekanoër de GPS erbij pakt en in de begroeide rechteroever de smalle doorgang vindt die op zijn kaart zo duidelijk aanwezig is. Zonder GPS hadden we hem niet gevonden. Ook hier heeft het groen bezit genomen van het water. Takken van bomen hangen met veel overtuiging over de gehele breedte. Riet, pijlkruid en vele andere waterplanten tieren welig. In de verte zien we de steiger liggen, maar er is geen doorkomen aan. Een hovercraft was een beter vervoersmiddel geweest hier.

De steiger lonkt maar er is geen doorkomen aan

We besluiten om te keren en de Linde na de sluis te laten voor wat ze is. Dat is een route voor een ander jaargetijde waarin het groen nog niet zo weelderig aanwezig is. Niet ver van de sluis zagen we op de heenweg een nieuw uitziende steiger met bankjes en een strandje. We besluiten daar onze pauze te houden. We kanoën de kano’s het strand op en stappen in het zand. Wat een onverwacht plekje!

Johannes Visser zien plakkien

En het blijkt zelfs een naam te hebben: ‘Johannes Visser zien plakkien’, in authentiek Weststellingwerfs. In de jaren 30 van de vorige eeuw was hier het zwembad van Nijeholtpade. Johannes Visser heeft er indertijd voor gezorgd dat het zwembad er kwam en was er badmeester. In de oorlog hield het zwembad op te bestaan. Pas driekwart eeuw later, in 2017, probeerde men het zwembad nieuw leven in te blazen. Een zwembad is er niet gekomen, wel is er sinds 2019 dit natuurbelevingspunt.

Na een appel, wat water en een nieuwe zonnebrand-insmeerronde vangen we de terugweg aan. De Linde ligt er nog even mooi bij. Zonder dat we iemand tegenkomen varen we op ons gemakje terug naar het beginpunt. Het riet en de waterplanten bij de steiger lijken weer ondoordringbaar, maar met wat kunst- en vliegwerk weten we er toch te komen.

Wat een prachtige tocht was dit door het stille beekdal van de Linde. Als we deze tocht niet in Kanoparadijs Nederland hadden gezien, hadden we hem nooit gevonden. Op internet vind ik deze opstapplaats niet, hoewel er met een hekje, trapje en steiger duidelijk moeite is gedaan voor kanoërs. Zonde eigenlijk, maar des te beter voor de enkeling die wel van het bestaan af weet.

Wil je ook kanoën op de Linde, maar heb je zelf geen kano? Na de sluis, als de Linde wat breder wordt, vind je Kanoverhuur De Lindevaarders. Vanaf daar kun je de rest van de Linde ontdekken. Of natuurlijk ook het stuk dat wij hebben gedaan. In een ander jaargetijde.

Benieuwd naar andere kanoroutes die ik gevaren heb? Je vindt ze hier.

Noardlike Fryske Wâlden etappe 4: Damwâld – Westergeest

Route: Noardlike Fryske Wâlden (Streekpad 20)
Afstand: 11 km
Start: Haadwei, Damwâld
Eind: Centrum, Westergeest

Op 12 april 2018 opent weerman Gerrit Hiemstra Frieslands nieuwste streekpad: Noardlike Fryske Wâlden. Zoals de naam al zegt, loopt deze 165 km lange rondwandeling door de noordelijke Friese Wouden, de noordoosthoek van Friesland. Deze streek staat bekend om het coulisselandschap: kleinschalig boerenland omzoomd door houtwallen en elzensingels. Het is aangewezen als Nationaal Landschap. Wandelaars Jaap en Anneke Jongejan zijn de initiatiefnemers van de route. Op Wandelnet staat het volgende: “Ze combineerden onverharde paden, klinkerwegen en dorpsommetjes tot een prachtige route door een gebied dat wel ‘het best bewaarde geheim van Friesland’ wordt genoemd.”

De laatste keer dat ik een etappe van het Noardlike Fryske Wâlden Streekpad wandelde was in november vorig jaar. We zijn ruim een half jaar verder en er is heel wat gebeurd in de wereld. De route is echter nog even mooi. Mijn drie medewandelaars en ik gaan dit keer voor een korte etappe en lopen van Dâmwald naar het kleine dorpje Westergeest.

Het belooft een mooie dag te worden als we in Dâmwald op de Haadwei het Halepad weer oppakken waar we er vorige keer vanaf gestapt zijn. De verbindingsroute over andermans erf om zo snel mogelijk bij de kerk, de school of de winkel te komen, voert ons langs een kerk en over een weide. De lucht is blauw en om de zon is een kring met regenboogkleuren te zien. Geen van ons vieren heeft dit fenomeen eerder gezien. Een korte zoektocht op Google meldt echter dat zo’n halo allerminst zeldzaam is. Het wordt gevormd door de breking van zonlicht in ijskristallen. Toch maar wat meer naar boven kijken.

De halo om de zon blijkt niet zo zeldzaam

De Halerûte gaat verder door het Vermaningsbos en over een schouwpad langs een sloot. In de weilanden eromheen is een boer druk bezig met het keren van het gemaaide gras. Het is er de tijd voor, we zien het meerdere malen tijdens deze etappe. Bij de N356 (de Centrale As) verlaten we het Halepad en steken met een slinger de drukke weg over.

Over fietspaden met bloeiende bermen en door en langs bosranden vervolgen we onze weg. We passen op voor de los rinnende kippen bij een boerderij (het bordje staat aan beide kanten van het erf) maar we zien er geen één. Zouden de bordjes te laat geplaatst zijn?

Geen kip gezien…

Zuidelijk van Wâlterswâld lopen we door de weilanden naar de Petsleat. Motorbootjes varen op deze vaart af en aan en verderop liggen er een heel stel aangemeerd. De over het algemeen oudere echtparen zitten op hun gemakje op het achterdek met de krant, een boek of de mobiele telefoon. Ook een kopje koffie ontbreekt niet. Getuige de plaatsnamen op de boten is Appingedam goed vertegenwoordigd, maar we zien ook Dordrecht voorbijkomen. Dat is nog wel een eindje varen.

Motorbootje op de Petsleat

Niet lang na de brug over de Petsleat komen we op een punt waar de route twee opties geeft. De ene is te belopen tijdens het broedseizoen, de andere erbuiten. Eind juli is geen broedseizoen meer, waardoor we de tweede optie kunnen nemen. Het eerste stuk gaat over lange rechte asfaltwegen en na ruim een kilometer beginnen we ons af te vragen waarom je hier niet in het broedseizoen kunt lopen. Totdat de markering ons een onverhard pad op stuurt, tussen weiland en sloot door. We hebben de reden gevonden. We horen veel vogels en bij elke stap die we zetten, vliegen de vlinders en libellen op. We passeren een meneer met fototoestel en verrekijker die we al van verre aan de kant van het pad zagen staan. Ik ben benieuwd welke bijzondere soorten hij gespot heeft.

Uitzicht van de fotograferende meneer

Het laatste stuk van de route gaat over een fietspad door het natuurgebied de Zwagermieden. Door een vogelkijkscherm hebben we uitzicht op een plas waar in een ander jaargetijde bijzondere vogels te zien zijn, aldus het informatiebord. De paar wilde eenden die we nu zien hebben niet eens een plekje gekregen op het bord…

Natuurgebied de Zwagermieden

Westergeest komt in zicht. Het stikt er van de informatiebordjes. Voor veel huizen staat op een bordje de geschiedenis van het pand beschreven. Je kunt je hier makkelijk een paar uur onderdompelen in de geschiedenis van dit plaatsje. Wij houden het bij een paar bordjes, bewonderen de oude kerk en zoeken dan weer de auto op. We spreken af om – ijs en weder dienende – dit jaar in ieder geval nog een etappe te doen, waarbij we in de plaats Buitenpost uitkomen.

Benieuwd naar de andere etappes van het streekpad Noardlike Fryske Wâlden? Hier vind je de verhalen over de etappes tot nu toe.

Lentewandeling bij Oranjewoud

Route: Trage Tocht Oranjewoud: Tuimelaarsbos, Brongergea en landgoed Oranjehoeve
Afstand: 13 km
Start: Parkeerplaats Koningin Julianaweg, bij driesprong Emmalaan, Oranjewoud
Eind: Parkeerplaats Koningin Julianaweg, bij driesprong Emmalaan, Oranjewoud

Fris lentegroen in de bossen bij Oranjewoud

Op de parkeerplaats staan een stuk of wat auto’s. Een hardloper komt aanrennen, stapt in haar auto en rijdt weg. Een man stapt net uit en wandelt zijn hond achterna in de richting van het brede bospad. Zij komen hier duidelijk vaker. Wij zijn hier voor het eerst en zijn blij de parkeerplaats in één keer te hebben gevonden. We staan in Oranjewoud, een plaatsje onder de rook van Heerenveen.

Het dorp dankt zijn naam aan prinses van Oranje Albertine Agnes van Nassau die hier in de 17e eeuw een landgoed kocht en het de naam Oranjewoud gaf. In de eeuwen hierna vestigden meerdere voorname families zich in Oranjewoud. Het is dan ook niet verwonderlijk dat hier bovengemiddeld veel landhuizen te vinden zijn. Meteen aan het begin van de trage tocht komen we er meerdere tegen.

Klein Jagtlust

Het is een prachtige lentedag. De frisgroene blaadjes van de bomen steken fel af tegen de strakblauwe lucht. De landhuizen komen zo mooi uit, maar ook de rechte paden in het museumpark, waar we vrij in het begin doorheen komen. Het park is keurig onderhouden en voor de vermoeide wandelaar zijn er veel bankjes om op neer te ploffen. Oorspronkelijk stamt het park uit 1700 maar is in 2004 weer aangelegd. Museum Belvédère is het centrale punt. Nu gesloten, maar ruim een jaar geleden zagen we hier een prachtige tentoonstelling van Ruud van Empel. Hopelijk kunnen we snel weer genieten van nieuwe exposities.

Museum Belvédère in het Museumpark

In het park komen we redelijk wat mensen tegen: hondenuitlaters, hardlopers, twee dames op een step, inclusief stuurtasjes en bidons, maar ook gezinnen op de fiets. Iedereen groet ons en ze genieten zichtbaar van de mooie dag. De route leidt ons langs het Grand Canal en duikt dan het Tuimelaarsbos in. Op slag zijn we alleen en horen we enkel de vogels.

Het pad loopt door het bos en langs de bosrand. Regelmatig moeten we uitwijken voor mountainbikers die, ook hier, ons vriendelijk groeten. We komen uit bij het buurtschap Brongergea. Tussen de 14e en 16e eeuw een zelfstandig kerkdorp, nu onderdeel van Oranjewoud. Het kerkhof met de klokkenstoel herinnert nog aan vroeger tijden.

Brongergea

In Brongergea, maar ook al in het begin van de tocht komen we verschillende straatgedichten tegen. Witte letters op kleine natuurstenen plaquettes die op keien aangebracht zijn: ze vielen me in het begin helemaal niet op. In het Museumpark wijst mijn medewandelaar me op de eerste en al snel volgen er meer. Ze maken onderdeel uit van Poëzijpaad Oranjewâld, ofwel het Dichterspad. Gedichten van gerenommeerde dichters en nieuw talent zijn te vinden in een uitgestrekt gebied tussen Oranjewoud en Katlijk. Het idee is dat gedicht en landschap elkaar versterken. De gedichten die wij tegenkomen zijn in het Fries. Een leuk initiatief.

De tocht voert ons verder over bospaadjes, langs akkerland en vaarten. Bij een aantrekkelijk gelegen bankje aan het water houden we een koffiepauze met koffie uit de thermoskan. Om ons heen bloeit het fluitenkruid en koolzaad uitbundig. Boven het water zweven diverse soorten libellen.

Koffie onderweg op een prachtig plekje

Het fluitenkruid bloeit uitbundig

Als we weer richting Oranjewoud gaan, lopen we over kleine paadjes door een mooi coulisselandschap, afgewisseld met statige bomenlanen, grasland en een voorjaarsgroen bos. In 13 km zien we een heel divers landschap voorbij trekken. Dit is ook Friesland en zeer de moeite waard.

De paden op, de lanen in

Benieuwd naar de andere Trage Tochten die ik heb gelopen? Je vindt ze hier.

Noardlike Fryske Wâlden etappe 3: Feanwâlden – Damwâld

Route: Noardlike Fryske Wâlden (Streekpad 20)
Afstand: 10 km
Start: Station Feanwâlden
Eind: Haadwei, Damwâld

De geelrode markering van het streekpad in het Bûtefjild

Op 12 april 2018 opent weerman Gerrit Hiemstra Frieslands nieuwste streekpad: Noardlike Fryske Wâlden. Zoals de naam al zegt, loopt deze 165 km lange rondwandeling door de noordelijke Friese Wouden, de noordoosthoek van Friesland. Deze streek staat bekend om het coulisselandschap: kleinschalig boerenland omzoomd door houtwallen en elzensingels. Het is aangewezen als Nationaal Landschap. Wandelaars Jaap en Anneke Jongejan zijn de initiatiefnemers van de route. Op Wandelnet staat het volgende: “Ze combineerden onverharde paden, klinkerwegen en dorpsommetjes tot een prachtige route door een gebied dat wel ‘het best bewaarde geheim van Friesland’ wordt genoemd.”

Toen we de vorige etappe liepen van het streekpad Noardlike Fryske Wâlden was het augustus en volop zomer. Nu is het eind november en een stuk kouder. Aan de bomen hangen nog enkele blaadjes, de ganzen verzamelen zich en de zon staat laag. Mijn medewandelaar wilde niet al te ver lopen, dus vandaag staat er een korte etappe op het programma.

Novemberlicht levert mooie plaatjes op

Vanaf station Feanwâlden zoeken we het punt op waar ik vorige keer de route heb verlaten. Door een klaphek komen we in een modderig weiland. De zon breekt door en de wereld ziet er meteen een stuk mooier uit. We lopen door natuurgebied het Bûtefjild richting moerasgebied Het Houtwiel. Het weiland is overgegaan in een fietspad en vanaf de verschillende bruggetjes hebben we een mooi uitzicht over het water aan beide kanten van de weg. Het riet met de zon levert mooie plaatjes op.

Bûtefjild

Dan komen we uit op de Goddeloaze Singel. In het boekje lees ik dat deze singel deel uitmaakt van een eeuwenoud kloosterpad. Het was de verbindingsroute naar het cisterciënzer klooster Klaarkamp bij Rinsumageest. Aan deze singel staat het vroegere ‘Goddeloos Tolhuis’. Op deze ongure plek schijnen vreemde zaken gebeurd te zijn. Zo zou er een visser zijn gevonden met zijn hoofd achterstevoren op zijn romp, omdat hij zijn hele leven alleen maar had gevloekt.

Het heet niet voor niets ‘goddeloos’

Wij merken niets van dit alles en zien enkel een vredig landschap, waar het op deze zondagochtend heerlijk rustig is. We laten het Tolhuis voor wat het is en gaan richting Broeksterwâld. Over het terrein van een hoveniersbedrijf komen we op een onverhard pad. Op een groot bord staat ‘Teatertún’. We weten niet goed wat we ons daarbij moeten voorstellen en nemen een kijkje.

Een teatertún

Bovenaan de trap blijken we op het bovenste bankje van een stenen tribune te staan. Voor ons zien we een natuurlijk podium en daarachter een mooi aangelegde tuin met een vijver, een boot en zelfs een eilandje. Verrast door dit onverwachte openluchttheater lopen we een rondje door de tuin en besluiten op een picknickbankje onze lunch te eten.

Een openluchttheater en een tuin

Na de lunch is Damwâld niet ver meer. Via zogenaamde halepaden lopen we de laatste kilometers. Halepaden zijn oude verbindingsroutes over andermans erf om zo snel mogelijk bij de kerk, de school of de winkel te komen. Veel van dit soort paden zijn verdwenen door woningbouw of ruilverkaveling. Gelukkig heeft men een deel van de halepaden weer hersteld via de Haleroute in en om Damwâld. Op informatiepanelen kun je meer lezen over de geschiedenis van deze paden

De Halerûte in en om Damwâld

Op de Haadwei in Damwâld staat de auto. De Halerûte gaat verder door richting Westergeast. Die route volg ik volgende keer, in waarschijnlijk weer een ander jaargetijde.

Het eindpunt van deze etappe

Benieuwd naar de andere etappes van het streekpad Noardlike Fryske Wâlden? Hier vind je de verhalen over de etappes tot nu toe.

Elke Maand Een … | Naar Terschelling

Elke Maand Een: Straatgedicht
Soort gedicht: Raamgedicht
Dichter: Gerda Posthumus
Plaats: Harlingen

Vrienden van ons wonen op Terschelling. Als we erheen gaan, gaan we een weekendje. Zo’n weekend voelt als een mini-vakantie, die begint op het moment dat we uit de auto stappen op het grote parkeerterrein aan het Skieppedykje. In 10 minuten lopen we naar de veerterminal, waar de boten naar Vlieland en Terschelling vertrekken. Onderweg zien we De Friesland al liggen, geduldig wachtend op zijn volgende vracht passagiers.

In de terminal is de aanblik iedere keer anders. In de zomervakantie staan er jonge gasten van amper 16 met volgeladen strandkarren uitgelaten met elkaar te praten. De slaapzakken, matjes, weekendtassen, een grote radio en uiteraard blikjes bier doen een eerste vakantie zonder ouders vermoeden.

Naast hen gezinnen met kinderen. Een meisje van een jaar of 10 vraagt: “Papa, gaan we dan ook zeehonden kijken?” Haar broertje slaat zijn armen over elkaar: “Ik wil naar het Wrakkenmuseum!” De vader knikt wat, mompelt een vaag “hmhm”, maar blijft op zijn telefoon kijken. De moeder maant haar gezin om in de rij te gaan staan, de tickets kunnen elk moment gescand worden.

Buiten de vakanties om zijn de bankjes bij de hoge ramen bezet door oudere echtparen in degelijke wandelschoenen. Een vrouw met een kort grijs kapsel haalt uit haar rode ANWB-rugzak een zakje met zelfgesmeerde boterhammen. Haar man pakt ze gretig aan. Het was een lange autorit van Rijswijk naar Harlingen. Naast het bankje staan twee dezelfde koffers op wieltjes.

Wij gaan ook vaak buiten de schoolvakanties. De grote mensenmassa’s zijn dan verdwenen. De rust is neergedaald over het eiland. Er is plek zat op de veerboten. Als de boot toetert en wegvaart kun je in alle rust je cappuccino met appeltaart halen. Door de ramen zie je Harlingen kleiner worden, de Waddenzee strekt zich voor je uit, aan de horizon een enkele zeilboot. Het vaste land ligt achter ons, het gewone leven met het vaste stramien lijkt ver weg.

Deze maand gingen we ook. Toen we de terminal in liepen, vielen de woorden op één van de hoge ramen me meteen op . Die woorden stonden er vorige keer nog niet. Ik ging op het bankje zitten en las het gedicht ‘Eilandverlangen’ van Gerda Posthumus.

Eilandverlangen

En het eiland, je eigen
zo eigen plek waarnaar
je dromend verlangt,
niet alleen

in de zomer maar juist
in de lente als alles
nog rust en haast
eenzaamheid denkt,

ruist de zee in de bomen
en golft het bos
in haar ritme door
brekend op stilte.

En het eiland, je eigen
weerkaatsing beweegt
in haar heen
en weer
terug.

Gerda Posthumus

In het ritme van het gedicht hoor ik de zee en de golven. Door de woorden zie ik letterlijk de Waddenzee, waardoor tekst en beeld zich met elkaar vermengen. Maar ook wij, de gedichtlezers, de passagiers, zien onszelf in het gedicht. Letterlijk door onze weerkaatsing en iets minder letterlijk in het verlangen naar het eiland dat Gerda Posthumus beschrijft. Iets dat veel reizigers – die in die terminal zitten te wachten – wel zullen kennen. Wie eens op Vlieland of Terschelling is geweest, keert vaak nog eens terug.

Gerda Posthumus is sinds 2013 Eilanddichter van Vlieland en heeft verschillende gedichten geschreven over dit eiland. Ze organiseert poëziewandelingen op Vlieland, waaronder de Slauerhoff-tour. Benieuwd naar haar gedichten? Er zijn drie dichtbundels van haar hand verschenen.

2019 is een lustrumjaar voor Elke Maand Een… Afgelopen jaren schreef ik elke maand over respectievelijk een museum (2015), een route (2016), een foto (2017) en een straatgedicht (2018). Dit jaar laat ik alle eerdere categorieën aan bod komen. Een overzicht van de artikelen vind je hier.

Noardlike Fryske Wâlden etappe 2: Gytsjerk – Feanwâlden

Route: Noardlike Fryske Wâlden (Streekpad 20)
Afstand: 18 km
Start: Nieuwe Straatweg, Gytsjerk
Eind: Station Feanwâlden

Indrukwekkende wolkenluchten boven Oer de Wiel

Op 12 april 2018 opent weerman Gerrit Hiemstra Frieslands nieuwste streekpad: Noardlike Fryske Wâlden. Zoals de naam al zegt, loopt deze 165 km lange rondwandeling door de noordelijke Friese Wouden, de noordoosthoek van Friesland. Deze streek staat bekend om het coulisselandschap: kleinschalig boerenland omzoomd door houtwallen en elzensingels. Het is aangewezen als Nationaal Landschap. Wandelaars Jaap en Anneke Jongejan zijn de initiatiefnemers van de route. Op Wandelnet staat het volgende: “Ze combineerden onverharde paden, klinkerwegen en dorpsommetjes tot een prachtige route door een gebied dat wel ‘het best bewaarde geheim van Friesland’ wordt genoemd.”

Veel springbalsemien onderweg

Een half jaar geleden liepen we de eerste etappe van het streekpad Noardlike Fryske Wâlden. Het was verrassend mooi en we waren het er over eens dat we snel de tweede etappe moesten lopen. Heel snel is het niet geworden, maar op een zonnige dag tussen regenachtige dagen in augustus stappen we in Gytsjerk uit de auto voor de tweede etappe. Over de Canterlandseweg lopen we al snel het dorp uit en lopen dwars door de weilanden in noordelijke richting. Een mountainbiker haalt ons in, groet en rijdt door in een zigzaggende lijn. Al die kuilen en hoge graspollen rijden niet al te prettig. Dan komt Oentsjerk in zicht.

Volgens de kaart zou hier een koffiegelegenheid zijn, maar het café blijkt gesloten i.v.m. zomervakantie. Ook Stania State – vroeger een landhuis met landgoed van Friese adellijke families, nu een mooi gelegen restaurant, conferentiecentrum en trouwlocatie – is dicht. Jammer, want we hadden op deze mooie plek best een kopje koffie willen drinken. We lopen door de Engelse landschapstuinen en door het bos richting Griekenland en Turkije.

Stania State is helaas dicht

Een aparte naam voor een klein bos dat ooit in het bezit was van de familie Van Sminia. Met de opbrengst van Griekse en Turkse staatsobligaties kochten zij dit gebied. Op dit moment zijn de bosjes in het bezit van het Fryske Gea. Via het dorpje Readtsjerk komen we uit bij het natuurgebied Oer de Wiel.

We klimmen over het hek, zoals de route aangeeft en bevinden ons in uitgestrekte weilanden. Rechts van ons zien we water. Meerkoeten en waterhoentjes dobberen er op hun gemakje. Er is geen mens te bekennen. Enthousiast door het uitzicht volgen we het water, klimmen over nog veel meer hekken en lopen te midden van schapen die zich weinig van ons aantrekken. Dan wordt het tijd voor de lunch.

We klimmen over meerdere hekken

In dit natuurgebied zijn weinig bankjes, dus eten we zittend in het gras met uitzicht op het water onze broodjes. De indrukwekkende wolkenluchten maken het plaatje compleet. Erg mooi! Als we verder lopen zien we na 10 minuten een bankje (het lijkt wel een wetmatigheid). Aan de rand van het weiland staat een kunstwerk van Nynke Rixt Jukema, dat tevens een verhoogd bankje is. Het kijkt uit over het water en was een mooie lunchplek geweest.

Dit was een mooi lunchbankje geweest

Na een paar kilometer komen we bij een weg, waar we de route verlaten. Het natuurgebied en de route gaan aan de overkant van de weg verder. Daar lopen we volgende keer, besluiten we. Hopelijk niet pas over een half jaar. Over de weg lopen we terug naar het station van Feanwâlden, waar we die ochtend de tweede auto hadden geparkeerd. Het Noardlike Fryske Wâlden pad is nog steeds zeer de moeite waard.

Benieuwd naar de andere etappes van het streekpad Noardlike Fryske Wâlden? Hier vind je de verhalen over de etappes tot nu toe.

Elke Maand Een … | Making Nature

Elke Maand Een: Museum
Museum: Museum Belvédère
Waar: Oranjewoud

Een oerwoud van cactussen verwelkomt ons, zodra we de zaal binnenlopen. De ene cactus nog hoger dan de andere. Hier en daar afgetopt met rode en oranje bloemetjes. De naar roze neigende lucht suggereert een zonsondergang. Ergens in een woestijn, waar cactuswouden groeien. Waar heeft de fotograaf deze filmisch aandoende foto geschoten?

Detail uit Theatre#8

We lopen verder. Bloemenweiden trekken ons naar zich toe. Klaprozen stralen in een zomerzonnetje, een blauw vlindertje maakt zich klaar voor een landing op een uitgebloeide paardenbloem. Het lijkt zo echt. Alsof de fotograaf op zijn buik in het gras lag, de camera scherp stelde en afdrukte. Zoveel bloemen tezamen. Dat is wat je nu kunt zien, als je buiten loopt. Toch?

Detail uit Voyage Pittoresque#3

Voor we het weten lopen we langs een kleurig bos. Zoveel stammen. Rode en gele bladeren kondigen herfst aan. De basten bevatten alle kleuren van de regenboog. De lucht is felgeel. Ik waan me in een sprookjeswereld en verwacht elk moment een elfje te zien tussen de bomen. Is dit een bestaande plek? Kan ik erheen?

Detail uit Collage#6

Nergens en nee zijn de enige juiste antwoorden op de vragen. De beelden waar we in dit Friese museum naar kijken, bestaan niet in de werkelijkheid. Het zijn wel foto’s, of eigenlijk zijn het heel veel foto’s. We kijken naar een compositie van bij elkaar gebrachte fotofragmentjes. Op meesterlijke wijze heeft fotograaf en beeldend kunstenaar Ruud van Empel (1958) een cactus-oerwoud gecreëerd, een paradijselijke bloemenweide, een herfstig sprookjesbos.

Het lijken bestaande werelden te zijn, maar wie goed kijkt, voelt dat er iets niet klopt. De kleuren, de hoeveelheid aan natuur op die ene plek, de gehele compositie. Toch zijn het plekken waar de bezoeker graag een tijdje doorbrengt. Genietend van de natuurschoon, de sfeer van die plek, de totale rust die daar lijkt te heersen.

Ruud van Empel maakt met zijn composities natuur. Onderwaterwerelden, planten in het maanlicht, een vijver met waterlelies en die ene aalscholver. De bezoeker kan niet anders dan naar voren leunen, de details in zich opnemen, de schoonheid die van de voorstellingen spat, aanschouwen. Zoiets had ik nog niet eerder gezien. Kunsthistoricus Ruud Schenk zegt het mooi:

“Van wat mainstream is in de kunstwereld heeft Van Empel zich nooit veel willen aantrekken en hij heeft zowel wat vorm als inhoud betreft zijn eigen weg gekozen. Het maakt Van Empel tot de componist van zijn volstrekt eigen visuele symfonieën, sonates en nocturnes.”

 

Detail uit Voyage Pittoresque#8

Ook benieuwd naar deze gemaakte natuur? Tot en met 26 mei 2019 kun je de expositie ‘Ruud van Empel – Making Nature’ bezoeken in Museum Belvédère in Oranjewoud.

2019 is een lustrumjaar voor Elke Maand Een… Afgelopen jaren schreef ik elke maand over respectievelijk een museum (2015), een route (2016), een foto (2017) en een straatgedicht (2018). Dit jaar laat ik alle eerdere categorieën aan bod komen. Een overzicht van de artikelen vind je hier.

Noardlike Fryske Wâlden etappe 1: Burgum – Gytsjerk

Route: Noardlike Fryske Wâlden (Streekpad 20)
Afstand: 21 km
Start: Markt, Burgum
Eind: Nieuwe Straatweg, Gytsjerk

Op 12 april 2018 opent weerman Gerrit Hiemstra Frieslands nieuwste streekpad: Noardlike Fryske Wâlden. Zoals de naam al zegt, loopt deze 165 km lange rondwandeling door de noordelijke Friese Wouden, de noordoosthoek van Friesland. Deze streek staat bekend om het coulisselandschap: kleinschalig boerenland omzoomd door houtwallen en elzensingels. Het is aangewezen als Nationaal Landschap. Wandelaars Jaap en Anneke Jongejan zijn de initiatiefnemers van de route. Op Wandelnet staat het volgende: “Ze combineerden onverharde paden, klinkerwegen en dorpsommetjes tot een prachtige route door een gebied dat wel ‘het best bewaarde geheim van Friesland’ wordt genoemd.”

Veel elzensingels …

Dit klinkt heel aantrekkelijk. Op een zonovergoten zondag in februari besluiten we eens een kijkje te nemen in de Noardlike Fryske Wâlden. We starten onze etappe in Burgum, een groot dorp van meer dan 10.000 inwoners. Ik kende de plaats enkel van de ‘stinkfabriek’ waar slachtafval verwerkt wordt tot allerlei producten. Na deze zondag heb ik mijn beeld moeten bijstellen. De plaats ligt er mooi bij in het voorjaarszonnetje. Over brede straten met hoge bomen en mooie huizen lopen we richting de Kruiskerk. Een bord wijst ons daar op het kloosterpad uit 1453 dat vanuit Dokkum langs Burgum naar Smalle Ee loopt. De 40 km lange route voert langs plaatsen waar ooit monniken en/of nonnen woonden of werkten. Een wandelidee voor een andere keer.

De Kruiskerk in Burgum

Via een smalle weg lopen we Burgum uit en slaan dan af naar wat lijkt een toegang tot een boerderij. De route leidt ons echter via elzensingels langs de boerderijen en we maken een verrassend mooie lus. En zo volgen er meer. Door bosjes, over verharde en onverharde weggetjes lopen we via Noordburgum richting Quatrebras. Het buurtschap bij een groot kruispunt is bekend van de grote discotheek die hier al tientallen jaren zit. Bij gebrek aan bankje besluiten we langs de weg op de stoeprand ons broodje op te eten. De zon schijnt fel in ons gezicht, achter ons razen de auto’s langs. Een wat minder fijn stuk om langs te wandelen, maar waarschijnlijk hadden de routemakers weinig andere keus.

Na Quatrebras steken we de Centrale As over, de nieuwe doorgaande weg van de N31 bij Drachten naar Holwerd. We slaan af richting Feanwâldsterwâl, waar volgens het boekje tussen begin- en eindpunt het enige kopje koffie op deze etappe te vinden is. We worden niet teleurgesteld. Schitterend gelegen aan een vaart met knotwilgen vinden we It Dûke Lûk, een klein hotel-café dat ook kano’s en bootjes verhuurt. We zijn de enige gasten en genieten in het zonnetje op het terras van onze cappuccino met appeltaart.

Feanwâldsterwâl met aan de vaart It Dûke Lûk

Als we de route verder volgen, begrijpen we de bootjesverhuur wat beter. In het natuurgebied Bûtenfjild ten noorden van Feanwâldsterwâl – hier is na 1750 veel veen afgegraven – zijn slootjes en vaarten te over. Hier moeten we nog maar eens terugkomen met onze vouwkano! Maar te voet is dit gebied niet minder mooi. Knotwilgen, rietkragen en ganzen in overvloed. En ook mensen. Liepen we tot nu toe praktisch alleen over de paden, nu moeten we regelmatig uitwijken voor fietsers en wandelaars. Het mooie weer drijft de mensen naar buiten.

Het Bûtenfjild boven Feanwâldsterwâl

Stuk voor stuk groeten de tegenliggers ons. Standaard in het Fries. Een oude dame die naast haar fiets loopt, wordt door veel mensen vriendelijk aangesproken: “Wat nou, is de fiets kapot?”. Het smalle fietspad en de vele tegenliggers blijken de oorzaak te zijn van haar gedwongen wandeling. Ze moet nog een eindje, maar heeft op deze manier wel veel aanspraak. Ik geloof niet dat ze het heel erg vindt. Bij het uitzichtpunt blijk je ook een aantal rondwandelingen in dit gebied te kunnen maken. Sommige door met het trekpontje de vaart over te steken. Wij hebben nog 6 km voor de boeg en lopen door. Maar wel met de gedachte om hier nog eens terug te komen. Al dan niet te voet.

Het Bûtenfjild met trekpontje aan de rechteroever

Langs een aantal meertjes (de Bouwepet) komen we uit bij het Geologisch Monument. Jan Faber uit Gytsjerk heeft hier zo’n 100.000 zwerfstenen uit de omgeving verzameld. Deze stenen zijn in de laatste ijstijd hier terecht gekomen en met de ruilverkaveling Tysjerksteradiel weer aan de oppervlakte gekomen. De stenen liggen in de vorm van de kaart van Scandinavië (schaal 1:100.000). Gesteenten waarvan de herkomst bekend is, liggen daar waar ze vandaan komen. Je kunt ook over de Scandinavische landen heenlopen. Twee meisjes zijn in Noord-Noorwegen aan het spelen. Wij houden het bij Zweden en vervolgen na noordelijk Lapland onze weg.

Geologisch Monument

Geologisch monument

Via onverharde weggetjes lopen we via Mûnein naar ons eindpunt Gytsjerk. Een bord in een tuin met de tekst “It is hjir tritich bliksem” laat ons niet vergeten dat we in Friesland zijn. Het zonnetje staat laag maar schijnt nog even fel. Het heeft vandaag het prachtige landschap nog eens extra uitgelicht. De etappe was goed gemarkeerd en ging veelal over weggetjes met weinig verkeer en onverharde paden. De makers hebben echt hun best gedaan om er een aantrekkelijke tocht van te maken. Ik ben overstag en wil meer zien van die Noardlike Fryske Wâlden. Volgende keer naar Damwâld.

30 km per uur in Gytsjerk

Benieuwd naar de andere etappes van het streekpad Noardlike Fryske Wâlden? Hier vind je de verhalen over de etappes tot nu toe.