Incognito jezelf zijn

Over Ach, deze leegte, deze verschrikkelijke leegte van Joachim Meyerhoff (2015)

Joachim Meyerhoff Ach, deze leegte, deze verschrikkelijke leegte
Een jaar geleden las ik mijn eerste boek van Joachim Meyerhoff: Wanneer wordt het eindelijk weer zoals het nooit is geweest (2013). Verrast door de schrijfstijl, de humor en niet in de laatste plaats het onderwerp werd ik fan van Meyerhoff. Toen A.W. Bruna Uitgevers mij een tijdje geleden vroeg of ik zijn nieuwe boek wilde recenseren, twijfelde ik geen moment.

Meteen al in het begin ben ik terug in de wonderlijke wereld van Meyerhoff. De hoofdpersoon Joachim is 20 en aangenomen op de toneelschool in München. Het blijkt lastig een kamer te vinden en hij trekt voor de eerste weken in bij zijn grootouders. Het worden drie jaren. Drie jaren in een schitterend huis waar nooit iets verandert. Drie jaren te midden van wonderlijke mensen die bijna 60 jaar samen zijn.

Grootvader is een markant man, emeritus hoogleraar in de filosofie en nog steeds scherp. Hij beheerst iets dat het tegendeel is van tovenarij, hij tovert met logica. Een talent dat bijvoorbeeld bij verloren fietssleutels goed van pas komt. Elke ochtend doet hij zijn gymnastiekoefeningen op het balkon. Door zijn leeftijd waren de oefeningen slechts een vage schaduw van wat ooit elegante en zwierige bewegingen waren. Meyerhoff beschrijft het mooi:

“Sommige oefeningen waren amper waarneembaar, minutenlang stond hij daar maar en gymde in zichzelf.”

Grootmoeder is een gewezen actrice en heeft nog steeds de air van een diva. Regelmatig blijkt haar acteerervaring uit haar theatrale uitroepen met bijbehorende gebaren, zoals: “Moooahhh …” (hier valt een lange pauze vol spanning) “de brie is verrukkelijk vanavond”. De geur van haar Dunhill menthol sigaret en de wolk Shalimar parfum maken dat zij niet ongemerkt voorbij kan gaan.

Het leven van deze bijzondere mensen lijkt een beetje op een sprookje. Dit verhaal ademt dezelfde atmosfeer als het eerste boek van Meyerhoff. De absurde rituelen die de grootouders erop na houden dragen hier aan bij. Op gezette tijden vloeit de alcohol rijkelijk. Sprookje en werkelijkheid vervloeien als de geschiedenis van hun leven samen wordt beschreven. Niet alles is altijd geweest zoals het nu lijkt.

Met zijn grootouders als thuisbasis doet Joachim zijn best om door de toneelschool heen te komen. Het gaat niet van een leien dakje. Hij was eraan begonnen met het idee dat toneelspelen jezelf verbergen is achter schmink, pruiken en dikke brillenglazen. Maar niets blijkt minder waar. Je moest juist jezelf zijn, jezelf blootgeven en jezelf laten zien. Dit blijkt erg lastig voor Joachim.

“Ik wilde op het toneel staan en daarbij niet worden gezien. Ik wilde incognito mezelf zijn.”

Met vallen en opstaan slaagt hij toch nog onverwacht en wordt ‘bühnenreife’. Zijn studiegenoten vinden snel een baan. Als het Joachim ook eindelijk lukt, blijft het toneelspelen een moeizame bezigheid voor hem. Tijdens de beschrijvingen van zijn strubbelingen betrapte ik mezelf op een zekere ergernis. Waarom toch doorgaan als het je niet ligt?, vroeg ik me af. Dit maakte dat de toneelschoolscènes mij minder aanspraken en ik uitzag naar het volgende hoofdstuk waarin de grootouders weer ten tonele werden gevoerd.

Hoewel dit boek een vervolg is op Wanneer wordt het eindelijk weer zoals het nooit is geweest is het heel goed op zichzelf te lezen. Ook hier ontbreken de humor en de treffende vergelijkingen niet. Het is een boek vol herinneringen aan een bijzondere studententijd maar bovenal een liefdevol portret van zijn grootouders.

Normaal en niet normaal

wpid-20150315_114727.jpgOver Wanneer wordt het eindelijk weer zoals het nooit is geweest van Joachim Meyerhoff (2013)

Het thema van de boekenweek van 2015 was ‘Te gek voor woorden’ en draaide om ‘waanzin’ in de ruimste zin van het woord. Als er één boek is dat dit thema ten volle benut is het wel Wanneer wordt het eindelijk weer zoals het nooit is geweest van de Duitse schrijver, acteur en regisseur Joachim Meyerhoff. Ik las het boek in het kader van de blogtour van WPG Uitgevers.

De roman beschrijft een wereld vanuit het perspectief van Joachim, een jongen die opgroeit op het terrein van een inrichting voor kinder- en jeugdpsychiatrie waarvan zijn vader directeur is. Samen met zijn ouders en twee oudere broers leidt hij op het eerste gezicht een heel normaal leven. Maar is dat wel zo? Na een dertigtal bladzijden begin je als lezer alert te worden. De kliniek staat in een Noord-Duits stadje waar wel heel veel klinieken, instituten, behandelcentra en zelfs een jeugdgevangenis gevestigd zijn.

“Bijna iedereen in het stadje had op de een of andere manier te maken met mensen die afweken van de norm, die hulpbehoevend waren.”

Het boek is een aaneenschakeling van herinneringen. De korte hoofdstukken zijn losse verhalen die het grootste deel van de roman ook heel goed onafhankelijk van elkaar gelezen kunnen worden. De herinneringen schetsen de familieverhoudingen tussen vader en moeder, tussen vader en zoons, tussen moeder en zoons, maar ook tussen broers.

Met veel humor beschrijft Meyerhoff hedendaagse gebeurtenissen. Zo willen de broers graag weten of je aan de hand van het geluid van een botsing tussen een vogel en een ruit kunt raden welke vogel tegen de ruit aan gevlogen is. Ze proberen het uit met sokvogels. Een wandelsok van hun vader, volgestopt met vogelzand is de ooievaar. Het plan wordt voortijdig afgebroken, tot grote opluchting van Joachim:

“Hoogstwaarschijnlijk zou ik met de ooievaarssok de ruit ingooien, mijn broers zouden als sneeuw voor de zon verdwijnen en ik zou erbij staan als een volslagen idioot. Op de vraag: ‘Ben je krankzinnig geworden? Waarom gooi je in godsnaam een met zand gevulde sok door de ruit?’ bestaat simpelweg geen goed antwoord.”

Andere herinneringen nemen je mee naar een onwerkelijke wereld bevolkt door bijzondere personages. Zo is er de klokkenluider, een patiënt die letterlijk die hele dag met twee klokken rondloopt. Een andere patiënt tekent graag de binnenkant van een kat waar mensjes doorheen lopen. Maar ook de vader doet een duit in het zakje van de onwerkelijke wereld. Volgens hem vertelt elke wind zijn eigen verhaal en hebben nachten namen, zoals “warme Marie” en “licht broeierige Anton”. De kinderwereld van Joachim klinkt bijna als een verhaal, als een sprookje, waar vreemde dingen heel normaal zijn. Een kinderwereld die wel eens veel dichter bij de echte wereld kan liggen dan je zou denken.

wpid-20150401_094223.jpg
Lees dit boek. Laat je meeslepen door het verhaal. Treedt 300 bladzijden lang toe tot een wereld waar het afwijkende normaal is. Waar de grens tussen wat normaal is en wat niet, verschoven is, wellicht zelfs vervaagd.

Benieuwd wat andere deelnemers aan de blogtour over dit boek schreven? Hier vind je het overzicht.